Italia – quốc gia mang hình chiếc ủng bên bờ Địa Trung Hải – từ lâu được biết đến là trung tâm sản xuất và cung ứng rau chất lượng cao cho toàn châu Âu nhờ khí hậu ôn hòa, thổ nhưỡng đa dạng và trình độ tổ chức nông nghiệp hiện đại. Trong khuôn khổ tổng kết dự án FAO “Nông nghiệp thông minh vì thế hệ tương lai” triển khai tại Mộc Châu (Sơn La), đoàn công tác Viện Nghiên cứu Rau quả (FAVRI) đã tham dự các phiên làm việc tại trụ sở Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) ở Rome từ ngày 17–20/11/2025, đồng thời khảo sát thực địa ba mô hình rau công nghệ cao tiêu biểu ngoại ô Rome. Những ghi nhận từ chuyến công tác này không chỉ mang giá trị học thuật mà còn gợi mở nhiều hướng đi thiết thực nhằm nâng cao năng lực sản xuất, liên kết và xuất khẩu cho ngành rau Việt Nam.

Hình ảnh. Đoàn công tác của Việt Nam tại trụ sở FAO (Rome Italia)

Mô hình HTX Agrieuropa: để lại nhiều ấn tượng mạnh bởi sự quy củ, quy mô và tư duy thị trường rõ rệt. Với hơn 240 ha và 12 thành viên, mỗi thành viên phải sở hữu tối thiểu 10 ha đất mới đủ điều kiện tham gia HTX. Sản lượng hằng năm đạt khoảng 4.500 tấn, trong đó tới 90% phục vụ xuất khẩu sang các nước châu Âu. Agrieuropa vận hành hoàn toàn theo đơn hàng: ký hợp đồng tiêu thụ từ trước cả năm, lên kế hoạch sản xuất chi tiết, chỉ cho phép sản xuất dư tối đa 10% theo nhu cầu. Toàn bộ trang thiết bị – từ nhà lưới, hệ thống tưới, máy cày, máy lên luống, máy gieo hạt đến dây chuyền rửa – phân loại – đóng gói và kho lạnh – đều được đầu tư đồng bộ bằng vốn góp của các thành viên. Chính cách tổ chức chuyên nghiệp này giúp HTX duy trì năng suất ổn định, chất lượng cao và đáp ứng nghiêm ngặt các tiêu chuẩn thị trường EU.

Hình ảnh. Khu rửa sạch, phân loại và đóng gói các sản phẩm rau của HTX Agrieuropa

Trang trại Luigi Maschietto: một thành viên tiêu biểu của Agrieuropa, sở hữu 40 ha nhà lưới và 50 ha ngoài trời, minh chứng cho mức độ chuyên môn hóa sâu sắc trong nền nông nghiệp Italia. Tại đây, chỉ riêng bộ phận cơ khí nông nghiệp đã có bốn kỹ thuật viên chịu trách nhiệm vận hành và bảo dưỡng toàn bộ máy móc, phía dưới là hơn 20 lao động thực hiện các khâu cụ thể. Trang trại áp dụng biện pháp canh tác khoa học: sau mỗi vụ, đất được nghỉ 15–20 ngày để cỏ mọc hết rồi cắt sạch nhằm hạn chế hạt cỏ dại cho vụ sau; các khâu cày, bón phân, san phẳng, gieo hạt được cơ giới hóa toàn bộ; thu hoạch được thực hiện bằng máy thu song song với máy gom đưa sản phẩm thẳng về khu sơ chế của HTX. Hệ thống thu gom nước mưa đưa về bể chứa cũng được thiết kế thông minh nhằm tiết kiệm nước tưới và tăng hiệu quả sản xuất.

Hình ảnh. Khâu thu hoạch rau bằng máy của trang trại Luigi Maschietto

Điểm nhấn tiếp theo là mô hình doanh nghiệp Ortolanda – nhà sản xuất củ cải xuất khẩu quy mô lớn với khoảng 50 ha nhà lưới, 50 ha ngoài trời và liên kết thêm các trang trại xung quanh, nâng tổng diện tích lên hơn 400 ha; sản lượng trên 10.000 tấn/năm; xuất khẩu tới hơn 25 quốc gia châu Âu. Khác với nhiều mô hình khác, Ortolanda duy trì độc canh củ cải suốt hơn 20 năm vẫn ổn định nhờ triết lý sản xuất bền vững: sử dụng 100% phân hữu cơ, không dùng phân vô cơ hay thuốc BVTV ngoài danh mục GlobalGAP; xử lý đất bằng phương pháp phủ nilon ủ nhiệt 20–25 ngày để tiêu diệt mầm bệnh; thu gom toàn bộ thân lá củ cải để ủ compost phục vụ vụ sau. Dây chuyền rửa, cắt, phân loại, làm khô, đóng gói và kho lạnh bảo quản được đầu tư bài bản, giúp sản phẩm duy trì chất lượng cao trong vòng 1–2 tuần trên thị trường EU.

Hình ảnh. Khâu phun thuốc BVTV bằng máy của công ty Ortolanda

 Hình ảnh. Dây chuyền sơ chế và đóng gói cải củ của công ty Ortolanda

Nhìn lại thực tế Việt Nam, dễ thấy khoảng cách lớn trong tổ chức sản xuất: diện tích mỗi hộ nhỏ (3.000–5.000 m²), nhà lưới hạn chế, cơ giới hóa và sau thu hoạch còn yếu, thất thoát có thể vượt 30%, sản xuất manh mún và tỷ lệ sản phẩm đạt VietGAP còn rất thấp. Trong khi đó, điều kiện tự nhiên của Việt Nam lại vô cùng thuận lợi: khí hậu đa dạng, có thể sản xuất rau quanh năm với nhiều phân khúc khác nhau. Bài học từ Italia cho thấy để nâng sức cạnh tranh, ngành rau Việt Nam cần chú trọng quy hoạch vùng sản xuất quy mô lớn; phát triển HTX kiểu mới gắn kết nông dân – doanh nghiệp – nhà khoa học; đầu tư cơ giới hóa đồng bộ từ làm đất tới thu hoạch và chế biến; chuyển từ sản xuất tự phát sang sản xuất theo đơn hàng; phát triển nguồn giống chất lượng cao; và chuẩn hóa sản xuất theo GlobalGAP hoặc tương đương.

Chuyến công tác tại Italia không chỉ cung cấp những minh chứng sinh động về hiệu quả của nông nghiệp công nghệ cao mà còn khẳng định vấn đề then chốt của Việt Nam hiện nay không phải là thiếu tiềm năng mà là thiếu mô hình quy mô lớn, thiếu liên kết chuỗi giá trị và thiếu tư duy tổ chức sản xuất hiện đại. Với tầm nhìn chiến lược và sự vào cuộc đồng bộ của các địa phương, doanh nghiệp, HTX và cơ quan khoa học, Việt Nam hoàn toàn có thể hình thành những vùng rau quy mô hàng trăm hecta, đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu và cạnh tranh trực tiếp trên thị trường quốc tế. Đây chính là hướng đi tất yếu để nâng tầm giá trị ngành rau Việt Nam trong giai đoạn tới.

Nguyễn Thái Thịnh

Nguồn: Viện Nghiên cứu Rau quả