Bệnh Panama (héo vàng Fusarium) là một trong những bệnh nguy hiểm đối với sản xuất chuối, có khả năng gây thiệt hại nghiêm trọng tại các vùng trồng nhiễm bệnh. Tác nhân gây bệnh có thể tồn tại lâu dài trong đất, phát tán qua cây giống, đất, nguồn nước và các hoạt động canh tác, trong khi việc phòng trừ khi bệnh đã xuất hiện gặp nhiều khó khăn. Vì vậy, nhận biết sớm, kiểm soát nguồn bệnh và chủ động thực hiện các biện pháp phòng ngừa là những giải pháp quan trọng nhằm bảo vệ vùng sản xuất chuối.

Bệnh Panama nguy hiểm như thế nào?

Bệnh Panama, còn gọi là bệnh héo vàng Fusarium, do nấm Fusarium oxysporum f. sp. cubense (Foc) gây ra. Đây là tác nhân gây bệnh héo mạch trên cây chuối, có khả năng tồn tại lâu dài trong đất dưới dạng bào tử hậu và xâm nhập vào cây chủ yếu qua hệ thống rễ.

Sau khi xâm nhập, nấm phát triển trong hệ thống mạch dẫn, làm cản trở quá trình vận chuyển nước và dinh dưỡng. Cây bị bệnh thường xuất hiện triệu chứng vàng ở các lá già, sau đó lá héo, gãy cuống và rủ xuống quanh thân giả. Khi bệnh tiến triển nặng, cây suy yếu, ngừng sinh trưởng và có thể chết. Một dấu hiệu đặc trưng là các bó mạch trong củ và thân giả chuyển màu vàng nâu đến nâu đỏ.

Tuy nhiên, các triệu chứng trên có thể bị nhầm lẫn với một số nguyên nhân gây héo khác. Do đó, việc xác định chính xác bệnh cần kết hợp quan sát triệu chứng với các phương pháp chẩn đoán trong phòng thí nghiệm.

Ảnh 1. Triệu chứng biến màu bó mạch trên mặt cắt ngang thân chuối nghi nhiễm bệnh Panama (héo vàng Fusarium)

Nguy cơ lây lan và thiệt hại đối với vùng sản xuất

Một trong những đặc điểm khiến bệnh Panama đặc biệt nguy hiểm là khả năng tồn tại lâu dài của nguồn bệnh trong đất, kể cả khi không còn cây chuối trên diện tích nhiễm bệnh. Điều này khiến việc phục hồi sản xuất tại những khu vực đã nhiễm bệnh gặp nhiều khó khăn.

Nguồn bệnh có thể phát tán từ vùng nhiễm sang vùng chưa nhiễm thông qua cây giống mang mầm bệnh, đất bám trên dụng cụ và máy móc, giày dép, phương tiện vận chuyển, nước tưới và dòng chảy bề mặt.

Đặc biệt, việc sử dụng chồi giống lấy từ các vườn không được kiểm soát tình trạng bệnh hoặc di chuyển đất, vật tư từ khu vực nhiễm bệnh có thể làm tăng nguy cơ đưa tác nhân gây bệnh vào vùng sản xuất mới.

Trong các nhóm tác nhân gây bệnh Panama, chủng nhiệt đới 4 (Tropical Race 4 – TR4) được đặc biệt quan tâm do có khả năng gây bệnh trên nhiều giống chuối, trong đó có nhóm chuối Cavendish được trồng phổ biến phục vụ xuất khẩu. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp bệnh Panama đều do TR4 gây ra; việc xác định chủng cần dựa trên kết quả chẩn đoán chuyên môn.

Ảnh 2. Vườn chuối bị héo vàng - triệu chứng nhiễm bệnh Panama (héo vàng Fusarium) trên cây chuối

Chủ động phòng ngừa ngay từ đầu

Hiện nay, việc xử lý triệt để bệnh Panama khi cây đã nhiễm bệnh vẫn là thách thức lớn. Do tác nhân gây bệnh tồn tại trong đất và phát triển trong hệ thống mạch dẫn, các biện pháp sử dụng thuốc bảo vệ thực vật thông thường khó mang lại hiệu quả kiểm soát bệnh khi cây đã biểu hiện triệu chứng rõ rệt.

Vì vậy, người trồng chuối cần chú trọng các biện pháp phòng ngừa và quản lý tổng hợp:

+ Kiểm soát cây giống: Sử dụng cây giống có nguồn gốc rõ ràng, được sản xuất và kiểm soát chất lượng tại các cơ sở có đủ điều kiện; không lấy chồi giống từ vườn đã nhiễm hoặc nghi nhiễm bệnh.

+ Ngăn chặn lây lan: Hạn chế vận chuyển đất, cây giống, củ chuối và tàn dư thực vật từ vùng nhiễm sang vùng chưa nhiễm; vệ sinh, khử trùng dụng cụ và phương tiện sản xuất.

+ Quản lý nguồn nước: Chủ động kiểm soát nước tưới, hệ thống thoát nước và hạn chế dòng chảy từ khu vực nhiễm bệnh sang khu vực chưa nhiễm.

+ Phát hiện và xử lý sớm: Thường xuyên kiểm tra vườn, khoanh vùng cây nghi nhiễm, hạn chế di chuyển người và phương tiện, đồng thời liên hệ cơ quan chuyên môn để xác định nguyên nhân và hướng dẫn xử lý.

+ Áp dụng quản lý tổng hợp: Kết hợp các biện pháp canh tác phù hợp, cải thiện sức khỏe đất và lựa chọn giống có khả năng chống chịu đã được đánh giá đối với nguồn bệnh tại địa phương.

Đặc biệt, không nên tự ý đào bỏ hoặc vận chuyển cây nghi nhiễm bệnh ra khỏi khu vực sản xuất khi chưa có phương án xử lý phù hợp, bởi hoạt động này có thể làm phát tán đất và vật liệu mang nguồn bệnh.

Vai trò của nghiên cứu giống chuối chống chịu bệnh

Bên cạnh các biện pháp kiểm soát nguồn bệnh, nghiên cứu và sử dụng giống có khả năng chống chịu được xem là một trong những hướng quan trọng nhằm giảm thiểu thiệt hại do bệnh Panama.

Trong những năm qua, Viện Nghiên cứu Rau quả đã triển khai các nghiên cứu về đánh giá nguồn gen, chọn lọc vật liệu và chọn tạo giống chuối có khả năng chống chịu bệnh héo vàng. Một trong những kết quả đã được công bố là giống chuối tiêu GL3-5, được chọn tạo từ nguồn biến dị soma của giống Williams và đánh giá khả năng chống chịu bệnh trong điều kiện nghiên cứu và sản xuất.

Kết quả này góp phần khẳng định vai trò của công tác chọn giống trong quản lý bệnh héo vàng trên cây chuối. Tuy nhiên, khả năng chống chịu của giống có thể khác nhau tùy theo chủng tác nhân gây bệnh và điều kiện canh tác. Vì vậy, việc sử dụng giống chống chịu cần kết hợp với cây giống được kiểm soát tình trạng bệnh và các biện pháp phòng ngừa tổng hợp, không nên xem đây là giải pháp thay thế hoàn toàn việc kiểm soát nguồn bệnh.

Ảnh 3. Giống chuối tiêu GL3-5 (bên phải) và giống đối chứng biểu hiện bệnh héo vàng (bên trái)

Nâng cao nhận thức để bảo vệ vùng trồng chuối

Bệnh Panama là mối đe dọa lâu dài đối với sản xuất chuối, đặc biệt tại những vùng trồng tập trung. Khi nguồn bệnh đã xâm nhập và tồn tại trong đất, việc kiểm soát và khôi phục sản xuất thường rất khó khăn, tốn kém.

Do đó, chủ động phòng ngừa, sử dụng cây giống được kiểm soát chất lượng, phát hiện sớm và ngăn chặn nguồn bệnh lây lan là những yêu cầu quan trọng. Sự phối hợp giữa người sản xuất, cơ quan chuyên môn và các đơn vị nghiên cứu sẽ góp phần hạn chế nguy cơ phát tán bệnh, bảo vệ vùng trồng và phát triển sản xuất chuối theo hướng bền vững.

Trong chương trình “Đường tới nông trại” của VTV2, TS. Trần Ngọc Hùng – Viện Nghiên cứu Rau quả, Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã trao đổi về nguyên nhân, con đường lây lan, biện pháp phòng chống bệnh Panama và vai trò của nghiên cứu chọn tạo giống chuối chống chịu bệnh.

Ảnh 4. TS. Trần Ngọc Hùng trao đổi về bệnh Panama trong chương trình “Đường tới nông trại” – VTV2. Nguồn: VTV2.

Xem video chương trình: https://www.youtube.com/watch?v=SBQC9KO8O6c

Bộ môn Công nghệ sinh học
Viện Nghiên cứu Rau quả – Học viện Nông nghiệp Việt Nam