Chuối là một trong những cây ăn quả quan trọng, được trồng phổ biến tại nhiều vùng sản xuất ở nước ta. Cùng với yêu cầu mở rộng sản xuất, chất lượng cây giống, đặc biệt là việc kiểm soát nguồn bệnh ngay từ vật liệu nhân giống, có ý nghĩa quan trọng đối với khả năng sinh trưởng, năng suất và tính đồng đều của vườn chuối.

Tại Bộ môn Công nghệ sinh học – Viện Nghiên cứu Rau quả, công nghệ nuôi cấy mô được kết hợp với các kỹ thuật sinh học phân tử nhằm kiểm soát nguồn vật liệu và chủ động nhân giống nhiều giống chuối khác nhau, phục vụ nghiên cứu, chuyển giao và sản xuất.

Kiểm soát nguồn vật liệu ngay từ đầu

Trước khi đưa vào nhân giống in vitro, nguồn vật liệu chuối được lựa chọn và kiểm tra đối với các tác nhân virus mục tiêu. Đối với các mẫu vật liệu được kiểm tra, kỹ thuật PCR/RT-PCR được sử dụng để sàng lọc Banana bunchy top virus (BBTV) và Cucumber mosaic virus (CMV); những mẫu đạt yêu cầu được lựa chọn làm vật liệu phục vụ quá trình nhân giống

Việc sàng lọc nguồn vật liệu có ý nghĩa quan trọng đối với sản xuất cây giống bằng công nghệ nuôi cấy mô, bởi virus có thể tồn tại trong cây mẹ và lan truyền qua quá trình nhân giống vô tính. Từ một lượng nhỏ vật liệu ban đầu, cây có thể được nhân nhanh với số lượng lớn; do đó, kiểm soát vật liệu ngay từ đầu góp phần hạn chế nguy cơ nhân nhanh nguồn vật liệu mang tác nhân virus.

Ảnh 1. Kiểm tra BBTV và CMV trên nguồn vật liệu chuối bằng kỹ thuật sinh học phân tử.

Nhân giống in vitro – chủ động số lượng và chất lượng cây giống

Nguồn vật liệu đạt yêu cầu sau sàng lọc được đưa vào quy trình nuôi cấy in vitro. Các cụm chồi được tạo lập, nhân nhanh và tiếp tục phát triển thành cây hoàn chỉnh trong điều kiện kiểm soát.

Công nghệ nuôi cấy mô cho phép nhân nhanh số lượng lớn cây giống tương đối đồng đều từ nguồn vật liệu được lựa chọn, qua đó giúp Bộ môn chủ động nguồn cây phục vụ các nhiệm vụ nghiên cứu, chuyển giao và nhu cầu sản xuất.

Ảnh 2. Cụm chồi chuối trong quá trình nhân giống in vitro tại Bộ môn Công nghệ sinh học.

Ra ngôi và huấn luyện cây thích nghi

Khi cây in vitro đạt tiêu chuẩn, cây được đưa ra khỏi dụng cụ nuôi cấy, xử lý và chuyển sang giá thể để ra ngôi và huấn luyện thích nghi.

Đây là giai đoạn chuyển tiếp quan trọng từ điều kiện in vitro ra môi trường bên ngoài. Độ ẩm, ánh sáng và chế độ chăm sóc được điều chỉnh phù hợp để cây từng bước thích nghi, phục hồi sinh trưởng và phát triển bộ rễ.

Sau giai đoạn huấn luyện, những cây sinh trưởng khỏe, bộ rễ phát triển tốt và đạt yêu cầu được tuyển chọn, chuyển sang vườn ươm để tiếp tục chăm sóc trước khi cung cấp cho sản xuất.

Ảnh 3. Cây chuối sau khi đưa ra khỏi điều kiện in vitro, chuẩn bị ra ngôi và huấn luyện.

Ảnh 4. Cây chuối sau giai đoạn ra ngôi và huấn luyện thích nghi.

Chuẩn bị nguồn cây giống cho vụ sản xuất mới

Hiện nay, Bộ môn Công nghệ sinh học đang tập trung nhân giống, chăm sóc và tuyển chọn các lứa cây chuối chuẩn bị cho vụ sản xuất mới. Các giống đang được nhân gồm chuối tiêu hồng, chuối tiêu lùn, chuối Tây, chuối GL3-5, chuối Nam Mỹ và một số giống chuối triển vọng khác, với quy mô khoảng 1 triệu cây.

Sau giai đoạn ra ngôi và huấn luyện, tỷ lệ cây sống và sinh trưởng đạt yêu cầu khoảng 92–93%. Các cây đạt tiêu chuẩn tiếp tục được chăm sóc tại vườn ươm và dự kiến từ tháng 2/2027 sẽ được cung cấp phục vụ các mô hình nghiên cứu, chuyển giao cũng như nhu cầu sản xuất.

Ảnh 5. Các lứa cây giống chuối đang được chăm sóc tại vườn ươm, chuẩn bị cho vụ sản xuất mới.

Việc làm chủ các khâu từ kiểm soát nguồn vật liệu, nhân giống in vitro đến ra ngôi, huấn luyện và chăm sóc tại vườn ươm giúp Bộ môn Công nghệ sinh học chủ động nhân và cung cấp nhiều giống chuối khác nhau, phục vụ nghiên cứu, chuyển giao và sản xuất. Những lứa cây đang được chuẩn bị sẽ góp phần đáp ứng nhu cầu cây giống chất lượng cho các vùng sản xuất trong vụ mới.

Bộ môn Công nghệ sinh học

Viện Nghiên cứu Rau quả – Học viện Nông nghiệp Việt Nam